Wincenty Witos

I Wojna Światowa

   28 lipca 1914 r. wybuchła I wojna światowa. Lata pierwszej wojny światowej to okres wzmożonej aktywności politycznej Witosa. Na początku wojny Witos i stronnictwo, któremu przewodził - PSL "Piast" weszli w skład galicyjskiego Naczelnego Komitetu Narodowego, gdzie on sam piastował w nim funkcję wiceprezesa. Później jednak Witos zerwał z NKN. W lutym 1915 r. wraz z posłami i przyjaciółmi politycznymi udał się do Fryburgu we Szwajcarii na konferencję. Spotkał się tam z Ignacym Paderewskim i Henrykiem Sienkiewiczem.
   Na początku wojny żadna koncepcja Polaków nie zakładała wskrzeszenia Polski w pełni niepodległej. Wszyscy jednak liczyli na możliwość, że w toku wojny nastąpią takie zmiany, które pozwolą Polakom uzyskać maksimum niezależności państwowej.
   Witos nadal utrzymywał kontakty z socjalistami galicyjskimi poprzez Jędrzeja Moraczewskiego. Gdy Piłsudzki wysunął się na czoło wyższych oficerów polskich, Witos uznał, że naród winien mieć wojskowego wodza, gotowego w razie korzystnej dla Polaków sytuacji międzynarodowej stanąć na czele polskiej armii i stać się czynnikiem scalającym naród. Toteż, choć Piłsudski pozostał w obozie współdziałającym z Austrią i Niemcami, Witos i jego partia szerzyły kult jego osoby, niedwuznacznie zaznaczając, że winien on stać się wodzem Wojska Polskiego. Tę kampanię w sposób systematyczny prowadził Witosowy tygodnik "Piast"; nasilał ją od lata 1917r., wtedy bowiem Niemcy więzili Piłsudzkiego w Magdeburgu. W maju 1917 r. Witos i jego zwolennicy wysunęli się na czoło Polaków walczących o w pełni niezależną Polskę, jednoczącą wszystkie dzielnice zagarnięte przez trzech zaborców. Witos uczestniczył wówczas bezpośrednio w opracowaniu odpowiedniej deklaracji, uchwalonej 28 maja przez galicyjski Sejm Krajowy. Często przemilczawszy fakt, że żaden obóz nie wysunął do tego czasu tak jednoznacznego programu odrodzenia Polski niepodległej.
   11 sierpień 1918 r. z artykułu "Wolność i ziemia dla chłopów" w "Piaście": "Wojna zmierzała do finału. Wyraźnie rysowała się możliwość odbudowy niepodległej Polski. Polskę tę Witos pragnął tak urządzić, by lud uzyskał w niej należne prawa(...)" 11 listopada 1918 r. został podpisany traktat pokojowy. Rada Regencyjna przekazała władzę nad podległym jej wojskiem Józefowi Piłsudskiemu, co przez jego zwolenników uznano za datę odzyskania pełnej niepodległości.